17.10.2007

„Wartości moralne w literaturze dla dzieci”

Anna Bajsarowicz
Publiczne Przedszkole im. Małego Księcia w Sycowie

Opracowanie na podstawie pracy magisterskiej napisanej pod kierunkiem
dr hab. Mirosławy Wawrzak-Chodaczek (Wrocław 2003)

Jednym z najważniejszych zadań współczesnego świata jest wychowanie moralne dzieci i młodzieży. Dzięki niemu można oczekiwać korzystnych przeobrażeń w ich rozwoju moralnym, a zwłaszcza doskonaleniu kontaktów międzyludzkich opartych na miłości i wzajemnym poszanowaniu godności osobistej.

Dla przezwyciężenia szerzącego się „zła” wielkiego znaczenia nabiera wychowanie moralne, którego głównym celem jest ukształtowanie człowieka o niezachwianym kręgosłupie moralnym, czyli hołdującym wartościom normom utożsamianym z moralnością.

W świetle współczesnych badań coraz częściej docenia się rolę różnych czynników, działających już w najwcześniejszym okresie życia. Są to między innymi utwory literackie, w których problem wartości pojawia się ciągle na nowo.

Najpowszechniej przyjętym spojrzeniem na literaturę jest spojrzenie praktyka, wychowawcy, rodzica czy nauczyciela oraz instytucji tworzących programy wychowawcze. To spojrzenie traktuje literaturę dla dzieci jako nośnik wartości, jako instrument oddziaływania na proces socjalizacji dziecka i stymulowania jego rozwoju moralnego. Dlatego też podjęłam się zadania zbadania
– Czy i jakie wartości moralne występują w literaturze dla dzieci?

Ponadto interesowało mnie uzyskanie odpowiedzi na pytania:
1. Jakie wartości moralne występują w literaturze dla dzieci najczęściej?
2. Które z gatunków wśród literatury dla dzieci są największym nośnikiem wartości moralnych?

W swoich badaniach posłużyłam się badaniami hermeneutycznymi (jakościowymi). Teoria pedagogiki hermeneutycznej oparta jest na koncepcji człowieka, który jest istotą symboliczną. Oznacza to, że treść i sens jego życia wyrażane są przez symbol, czyli to, co reprezentuje zarazem treść jak i sens życia człowieka. Zatem interpretacja i rozumienie treści i sensu zawartego w symbolu staje się kluczem do zrozumienia człowieka.

Do podstawowych czynników badawczych, które zostały poddane analizie i interpretacji należą wartości moralne występujące w wybranych utworach literatury dziecięcej.

Słowo „wartość” pochodzi od słowa łacińskiego: valor lub valere (wartość, być wartym”)[1], oraz od greckiego „aksios”, co znaczy odpowiedni, wart, godny, cenny.[2] Może, więc sugerować, że każdy człowiek dąży w swoim życiu do tego, co dla niego odpowiednie i cenne.

Najogólniejszy podział rozumienia wartości przebiega między tymi, którzy utożsamiają je z przedmiotami lub cechami, a tymi, którzy traktują wartości jako zjawiska świadomości.

W pedagogice przez wartość rozumie się w szczególności wszystko to, co uchodzi za ważne i cenne dla jednostki i społeczeństwa oraz jest godne pożądania, co łączy się z pozytywnymi odczuciami i stanowi jednocześnie cel dążeń ludzkich. Uchodzi ona za określony miernik (kryterium) oceny interesujących nas osób, rzeczy, zjawisk lub norm. Stanowi podstawę lub punkt odniesienia w uznaniu czegoś za dobre i złe. Często utożsamiana jest z samym „dobrem”, czyli pojęcie wartości identyfikuje się z przedmiotem oceny, uznawanym za dobro samo w sobie. „Wartości wyrażają to, co być powinno i czego pragniemy, wpisują w rzeczywistość pewien sens ostateczny, ukazują to, co naprawdę istotne i do czego warto dążyć. Są filarami, na których opiera się życie społeczne, osobiste, wspólnotowe.” [3]
 
Dla potrzeb mojej pracy, powołując się na stwierdzenie M. Łobockiego, wartością nazywać będę przekonanie jednostki o czymś uznanym przez nią za pożądane lub upragnione, co może wywierać wpływ na wybór celów i sposobów jej postępowania.

Chodzi o to, aby w procesie wychowania nadać wszelkim godnym uznania wymogom społecznym, normom, zasadom, czy wzorcom postępowania rangę wartości nie tylko pożądanych i upragnionych, lecz także rangę wartości, którym jednostka dobrowolnie ulega i z którymi się identyfikuje, a czasem uważa je w wyniku internalizacji (uwewnętrznienia) za część składową swych zachowań i postaw w życiu codziennym.

Podstawowe narzędzia badawcze to teksty wybranych utworów literackich: bajek, baśni oraz opowiadań dla dzieci. Do swoich badań wykorzystałam zestaw baśni, bajek i opowiadań dla dzieci autorów różnych narodowości. Wybierając utwory kierowałam się przede wszystkim różnorodnością treści, wątków i problematyki utworów.

Bajki: „Szewczyk Dratewka” – Janina Porazińska, „Piękna i Bestia” – Charles Perrault, „Mrówka i konik polny” – Jean de la Fontanie, „Śniadanie zajączka” – Helena Bechlerowa.
Baśnie: „Nowe szaty cesarza” – Hans Chrystian Andersen, „O Wandzie, co nie chciała Niemca”, „Dziewczynka z zapałkami” – Hans Chrystian Andersen, „O hejnale mariackim”.
Opowiadania: „Na torze” – Julia Muszyńska, „Jak Wojtek został strażakiem” – Czesław Janczarski, „Bohater” – Zbigniew Przyrowski, „Mały Książę” – A. Saint-Exupery.