Krainy geograficzne Polski obejmują 9 wyraźnie odrębnych obszarów, ułożonych w sześć równoleżnikowych pasów – od nadmorskich pobrzeży na północy aż po Tatry i Sudety na południu. Każdy z nich zawdzięcza swój charakter innym procesom geologicznym, a wpływ kolejnych zlodowaceń widać szczególnie wyraźnie w pojezierzach i nizinach. Znajomość tych regionów pozwala lepiej rozumieć zróżnicowanie polskiego krajobrazu – przyrodnicze, ale i kulturowe.
W artykule dowiesz się:
Czym są krainy geograficzne Polski?
Krainy geograficzne Polski to wydzielone obszary kraju o podobnym charakterze krajobrazu i budowie geologicznej. Nie są to podziały administracyjne – wyznacza je przyroda, a konkretnie rzeźba terenu, rodzaj skał i historia geologiczna danego miejsca. Znajomość tych regionów fizycznogeograficznych pozwala lepiej zrozumieć zróżnicowanie środowiska przyrodniczego naszego kraju.
Obszar Polski dzieli się na sześć głównych pasów rzeźby terenu, ułożonych równoleżnikowo z północy na południe:
- pobrzeża – nadmorskie niziny przy Bałtyku
- pojezierza – obszary z jeziorami polodowcowymi
- niziny – rozległe równiny środkowej Polski
- wyżyny – faliste tereny powyżej 300 m n.p.m.
- kotliny – obniżenia otoczone górami lub wyżynami
- góry – Sudety i Karpaty na południu
W podziale na megaregiony fizycznogeograficzne wyróżnia się w Polsce dwie części. Zdecydowana większość kraju leży w obrębie Pozaalpejskiej Europy Zachodniej i Regionu Karpackiego. Jedynie północno-wschodnia część Polski należy do Niżu Wschodnioeuropejskiego, wchodzącego w skład Europy Wschodniej.
Pas pobrzeży i pojezierzy – północna Polska
Północna Polska to kraina ukształtowana przez lodowce, które, cofając się, pozostawiły po sobie jeziora, pagórki i charakterystyczny falisty teren. Region ten tworzą dwa odrębne pasy: pobrzeża przylegające bezpośrednio do Bałtyku oraz pojezierza rozciągające się na południe od nich.
Pas pobrzeży obejmuje trzy główne jednostki: Pobrzeże Szczecińskie na zachodzie, Pobrzeże Koszalińskie w środkowej części wybrzeża oraz Żuławy Wiślane – deltę Wisły przy ujściu do morza. Są to tereny nizinne, stosunkowo płaskie, leżące blisko poziomu morza.
Pas pojezierzy składa się z trzech jednostek: Pojezierza Pomorskiego, Pojezierza Wielkopolskiego i Pojezierza Mazurskiego. Wszystkie trzy powstały w wyniku zlodowaceń i wyróżniają się obecnością jezior, rozległych lasów oraz pagórkowatego krajobrazu. To właśnie na obszarze pojezierzy i sąsiednich nizin leżą tzw. Zielone Płuca Polski – region wyróżniający się wyjątkowo wysokim udziałem terenów przyrodniczo cennych.
Niziny środkowopolskie – serce kraju
Pas nizin środkowopolskich to rozległy obszar równinny, który rozciąga się przez środek Polski. Tworzą go cztery główne jednostki: Nizina Podlaska na wschodzie, Nizina Mazowiecka w centrum, Nizina Wielkopolska na zachodzie oraz Nizina Śląska w południowo-zachodniej części kraju.
To właśnie ten pas – ze względu na swoje centralne położenie i łagodny, płaski krajobraz – od wieków stanowił gospodarcze i polityczne centrum Polski. Nizina Mazowiecka obejmuje Warszawę, stolicę kraju, a Nizina Śląska przez wieki była jednym z najważniejszych regionów rolniczych i przemysłowych. Teren nizin cechuje niewielkie zróżnicowanie wysokości, co sprzyjało zarówno osadnictwu, jak i uprawie roli.
Wyżyny i kotliny – środkowe i południowe pasy
Na południe od nizin krajobraz Polski wyraźnie się zmienia – płaski teren ustępuje miejsca falistym wzniesieniom i rozległym obniżeniom. Ten fragment kraju tworzą dwa odrębne pasy: pas wyżyn oraz pas kotlin podkarpackich.
Pas wyżyn obejmuje cztery główne jednostki:
- Wyżyna Śląska – uprzemysłowiony obszar na zachodzie tego pasa
- Wyżyna Małopolska – rozległy region w centralnej części
- Wyżyna Krakowsko-Częstochowska – obszar słynący z wapiennych skałek i jaskiń, będący częścią Jury Krakowsko-Częstochowskiej
- Wyżyna Lubelska – faliste tereny na wschodzie, znane z żyznych gleb lessowych
Wyżyny leżą powyżej 300 m n.p.m. i cechują się bardziej urozmaiconą rzeźbą niż sąsiadujące niziny. Pas kotlin podkarpackich, ułożony bezpośrednio na południe od wyżyn, tworzą dwie jednostki: Kotlina Oświęcimska i Kotlina Sandomierska. Obie są obniżeniami otoczonymi wzniesieniami, co nadaje im odmienny charakter klimatyczny i krajobrazowy w porównaniu z sąsiednimi pasami.
Góry polskie – Sudety i Karpaty
Pas górski na południu Polski dzieli się na dwie główne jednostki: Sudety i Karpaty. To najbardziej urozmaicony krajobrazowo region kraju, z największymi wysokościami bezwzględnymi.
Karpaty są wyższe od Sudetów i obejmują trzy główne pasma: Tatry, Beskidy oraz Pieniny. Tatry stanowią najwyższe pasmo w całych Karpatach polskich. Cechują je strome stoki i rzeźba typowa dla gór wysokich. Najwyższym szczytem jest Rysy (2499 m n.p.m.). To właśnie tutaj znajdują się największe wysokości bezwzględne w Polsce. Beskidy tworzą rozległy łańcuch górski o łagodniejszym reliefie, natomiast Bieszczady – wschodnia część polskich Karpat – wyróżniają się dużym stopniem naturalności krajobrazu i cennymi przyrodniczo terenami, słabo przekształconymi przez człowieka.
Sudety leżą na południowym zachodzie kraju, przy granicy z Czechami. Choć niższe od Tatr, tworzą wyraźną barierę orograficzną i odznaczają się zróżnicowaną budową geologiczną – ich najwyższym punktem jest Śnieżka (1603 m n.p.m.). Oba pasma – Sudety i Karpaty – zamykają od południa charakterystyczny równoleżnikowy układ pasów rzeźby terenu, jedną z głównych cech geograficznych Polski.
Jak zlodowacenia ukształtowały polskie krainy geograficzne?
Zlodowacenia plejstoceńskie są głównym czynnikiem, który nadał współczesnemu krajobrazowi Polski jego charakterystyczny, równoleżnikowy układ pasów. Kolejne fazy nasuwania i cofania się lądolodu pozostawiły trwałe ślady w rzeźbie terenu, budowie geologicznej i sieci hydrograficznej kraju.
Najwyraźniej wpływ zlodowaceń widać na północy Polski. Cofający się lądolód pozostawił po sobie zagłębienia wypełnione wodą – tak powstały jeziora polodowcowe, które dziś są najważniejszą cechą krajobrazową pojezierzy. Falisty, pagórkowaty teren tych obszarów to efekt akumulacji materiału skalnego transportowanego przez lodowiec, a charakterystyczne formy, takie jak moreny czołowe czy sandry, są istotnymi elementami krajobrazu. Rozległe lasy utrwaliły ten układ przez kolejne tysiąclecia.
Pas nizin środkowopolskich zawdzięcza swój płaski charakter wcześniejszym fazom zlodowaceń, które starły dawniejsze nierówności terenu i osadziły grube warstwy osadów. Obszary leżące dalej od czoła ostatniego lądolodu – wyżyny i kotliny na południu – zachowały bardziej zróżnicowaną rzeźbę, ukształtowaną przez inne procesy geologiczne, choć i tam obecność wód roztopowych odcisnęła wyraźne piętno na dolinkach rzecznych i lessowych pokrywach glebowych.
Sprawdź również:
https://edu.info.pl/angielski-sprawia-ci-trudnosc-zadbaj-o-odpowiednie-podreczniki/
