Utylitaryzm to kierunek etyczny powstały w XVIII wieku, który ocenia słuszność działań wyłącznie przez pryzmat ich skutków – postępowanie jest dobre, jeśli prowadzi do jak największego szczęścia jak największej liczby ludzi. Za tę teorię odpowiadają przede wszystkim Jeremy Bentham i John Stuart Mill, a jej wpływ wykracza daleko poza filozofię, sięgając literatury i polityki społecznej. Znajomość tej koncepcji pozwala lepiej rozumieć etyczne podstawy wielu współczesnych decyzji publicznych.
W artykule dowiesz się:
Czym jest utylitaryzm? Definicja i podstawowe pojęcia
Utylitaryzm to kierunek etyczny głoszący, że miarą słuszności postępowania jest użyteczność jego skutków – innymi słowy, dobre jest to, co przynosi pożytek. Klasyczne motto tego nurtu brzmi: „największe szczęście największej liczby ludzi”.
Fundamentem utylitaryzmu jest zasada użyteczności: działanie uznaje się za słuszne, jeśli prowadzi do uzyskania jak największej ilości szczęścia i jak najmniejszej ilości nieszczęścia. Oceny moralnej dokonuje się nie na podstawie intencji ani samego czynu, lecz wyłącznie na podstawie jego konsekwencji dla ogółu.
W potocznym znaczeniu utylitaryzm oznacza dążenie do osiągania celów praktycznych i materialnych. Postawę utylitarystyczną określa się synonimami takimi jak praktycyzm i utylitarność, a niekiedy nazywa się ją też filozofią zdrowego rozsądku. To określenie podkreśla jej empiryczny charakter – doktryna skupia się na mierzalnych efektach działania w świecie realnym.
Twórcy utylitaryzmu – Bentham, Mill i rachunek hedoniczny
Utylitaryzm jako spójny system etyczny stworzyli dwaj brytyjscy filozofowie: Jeremy Bentham (1748–1832) i John Stuart Mill (1806–1873). Ich myśl ukształtowała jeden z najważniejszych nurtów etyki nowożytnej, obok deontologii i etyki cnót.
Bentham poszedł najdalej w dążeniu do obiektywizacji ocen moralnych – opracował metodę zwaną rachunkiem hedonicznym. Polegała ona na matematycznym obliczaniu ilości przyjemności i cierpienia wynikających z danego działania. Celem było stworzenie narzędzia, które pozwoli ustalić zasady postępowania przynoszącego pozytywne skutki i minimalizującego negatywne – bez odwoływania się do intuicji czy tradycji.
Mill przyjął Benthamowskie dziedzictwo, lecz je rozwinął. Zakwestionował tezę, że wszystkie przyjemności są równoważne, i wprowadził rozróżnienie między przyjemnościami wyższymi a niższymi. Pojęcie szczęścia rozumiał szerzej niż Bentham, co prowadziło do odmiennych wniosków praktycznych. Różnice w definiowaniu szczęścia były zresztą charakterystyczne dla całego nurtu – kolejni przedstawiciele definiowali miernik odmiennie, choć wychodzili z tej samej zasady użyteczności.
Jak działa utylitaryzm? Zasady oceny moralnej
Utylitaryzm jest teorią konsekwencjalistyczną – liczy się wyłącznie jeden element: konsekwencje działania. Intencje sprawcy, motywacja ani sam charakter czynu nie mają znaczenia moralnego; ocenie podlega to, co działanie realnie przynosi. Ta perspektywa odróżnia omawiany nurt od teorii opartych na obowiązku czy normach absolutnych.
Podstawą oceny jest zasada użyteczności: postępowanie uznaje się za słuszne, jeśli prowadzi do jak największej ilości szczęścia i jak najmniejszej ilości nieszczęścia dla wszystkich zainteresowanych stron. Kluczowe jest słowo „wszystkich” – utylitaryzm nakazuje brać pod uwagę wpływ działania na każdą osobę, której dotyczy, bez uprzywilejowania własnego interesu.
W praktyce ocena moralna wymaga jednoczesnego porównania kilku zmiennych:
- ilości szczęścia uzyskanego przez jednych,
- cierpienia poniesionego przez innych,
- łącznego bilansu dla całej grupy.
Utylitaryści dążyli do obiektywnego ustalenia tych wartości – stąd próby stworzenia narzędzi pomiaru, takich jak rachunek hedoniczny Benthama. Dobrobyt, przyjemność, zaspokojenie preferencji – różni przedstawiciele nurtu odmiennie definiowali miernik, lecz mechanizm oceny pozostawał ten sam: im wyższy dodatni bilans dla ogółu, tym działanie bardziej słuszne. Współcześnie wyróżnia się m.in. utylitaryzm czynów, oceniający każde działanie osobno, oraz utylitaryzm reguł, który nakazuje kierować się zasadami przynoszącymi najlepsze skutki w dłuższej perspektywie.
Utylitaryzm a pozytywizm – filozofia i literatura
Utylitaryzm stanowi jedno z podstawowych założeń filozoficznych pozytywizmu – nurtu, który w drugiej połowie XIX wieku zdominował myśl europejską, w tym polską literaturę i publicystykę. Jako teoria etyczna narodził się w XVIII wieku, lecz pełną siłę oddziaływania uzyskał właśnie w epoce pozytywistycznej.
W literaturze filozofia użyteczności przekładała się na konkretne wymagania wobec pisarzy: dzieło miało pełnić funkcję służebną wobec społeczeństwa, nauczać i kształtować postawy moralne. Pozytywiści domagali się od twórców nie tylko wiedzy, lecz także jednoznacznej postawy – zarówno moralnej, jak i patriotycznej. Naczelnymi hasłami tej estetyki były moralność i prawda, a nie artystyczna swoboda czy eksperyment formalny.
Założenia te realizowały dwa gatunki literackie: powieść społeczna i powieść tendencyjna. Pierwsza skupiała się na diagnozowaniu problemów zbiorowych, druga jawnie propagowała określone wartości lub postulaty reformatorskie. Oba gatunki podporządkowywały formę artystyczną celowi użytkowemu – pożytkowi, jaki lektura miała przynieść czytelnikom i całemu społeczeństwu. W ten sposób utylitaryzm jako postawa filozoficzna wyznaczał nie tylko ramy etyki indywidualnej, lecz również program działania zbiorowego i kształt kultury całej epoki.
