Skrót szer. geogr. oznacza szerokość geograficzną – kąt między płaszczyzną równika a promieniem Ziemi przechodzącym przez dany punkt, wyrażany w stopniach, minutach i sekundach. To jedna z dwóch podstawowych współrzędnych geograficznych, niezbędna do precyzyjnego określenia położenia każdego miejsca na kuli ziemskiej. Znajomość tego skrótu przyda się przede wszystkim przy czytaniu map, interpretacji atlasów oraz rozwiązywaniu zadań obliczeniowych z geografii.
W artykule dowiesz się:
Co oznacza skrót szer. geogr.?
Skrót szer. geogr. oznacza szerokość geograficzną – jedną z dwóch podstawowych współrzędnych geograficznych służących do określenia położenia punktu na Ziemi. Nie jest to więc „szerokość” w potocznym sensie wymiaru czy rozpiętości, lecz precyzyjny termin z zakresu geodezji i kartografii.
Szerokość geograficzna wyraża kąt między płaszczyzną równika a promieniem Ziemi przechodzącym przez dany punkt. Wartość tego kąta podaje się w stopniach (°), minutach (′) i sekundach (″). Wynik mieści się zawsze w przedziale od 0° (równik) do 90° (bieguny) – osobno dla półkuli północnej i południowej.
W języku specjalistycznym – na mapach, w atlasach, dokumentach geodezyjnych i systemach nawigacyjnych – skrót szer. geogr. pojawia się jako zwięzłe oznaczenie tej współrzędnej. W codziennej mowie Polacy rzadziej posługują się skrótem, częściej używając pełnej formy „szerokość geograficzna”.
Jak działa szerokość geograficzna?
Szerokość geograficzna określa, jak daleko dany punkt leży od równika. Im wyższa jej wartość, tym punkt jest bardziej oddalony od równika i bliższy jednemu z biegunów.
Kierunek oddalenia od równika wyznacza znak szerokości geograficznej. Dla punktów położonych na północ od równika przyjmuje ona wartość północną, oznaczaną literą N (ang. „north”). Dla punktów na południe od równika jest to wartość południowa, oznaczana literą S (ang. „south”). Równik ma szerokość geograficzną równą 0°, natomiast bieguny – 90° N lub 90° S.
Współrzędna ta jest jedną z dwóch wartości niezbędnych do jednoznacznego określenia położenia miejsca na kuli ziemskiej. Wyznaczają ją równoleżniki – wyobrażone linie biegnące równolegle do równika. Dopiero w połączeniu z długością geograficzną – wyznaczaną przez południki – szer. geogr. tworzy pełny zapis współrzędnych miejsca.
Szer. geogr. a długość geograficzna – pełny zapis położenia
Aby jednoznacznie określić położenie dowolnego punktu na Ziemi, sama szerokość geograficzna nie wystarczy – konieczne jest podanie obu współrzędnych łącznie. Pełny zapis obejmuje zawsze szer. geogr. (szerokość geograficzną) oraz dł. geogr. (długość geograficzną).
Długość geograficzna wyraża kąt mierzony wzdłuż południków, licząc od południka zerowego (Greenwich). Określa więc, jak daleko na wschód lub zachód leży dany punkt – podczas gdy szerokość geograficzna wskazuje odległość od równika. Dopiero te dwie wartości razem tworzą układ współrzędnych, który jednoznacznie wskazuje jedno konkretne miejsce na kuli ziemskiej.
W zapisie naukowym i szkolnym skróty obu współrzędnych stosuje się konsekwentnie jako parę. Przykład: „szer. geogr. 52° N, dł. geogr. 21° E” – tak można opisać przybliżone położenie Warszawy. Skrót „geogr.” w obu przypadkach pochodzi od słowa „geograficzny” i skraca wieloczłonowe określenie do postaci wygodnej w tekście pisanym, na mapach i w dokumentach geodezyjnych.
Gdzie i kiedy używa się skrótu szer. geogr.?
Skrót szer. geogr. pojawia się przede wszystkim w edukacji szkolnej, atlasach geograficznych, notatkach i zadaniach maturalnych oraz egzaminacyjnych. To sytuacje, w których pełna forma „szerokość geograficzna” zajmuje zbyt dużo miejsca w tabelach lub zapisach obliczeniowych.
W praktyce szkolnej skrót pojawia się najczęściej przy trzech typach zagadnień:
- obliczenia związane z kątem padania promieni słonecznych i położeniem Słońca nad horyzontem,
- wyznaczanie stref oświetlenia Ziemi,
- określanie i interpretacja współrzędnych geograficznych.
W kartografii i na mapach skrót pełni identyczną rolę – oszczędza miejsce i zachowuje czytelność opisu. Atlasy szkolne stosują go konsekwentnie przy siatce południków i równoleżników.
Warto pamiętać, że samo „szer.” bez członu „geogr.” jest niejednoznaczne – w języku polskim oznacza również szerokość jako wymiar fizyczny lub termin z innych dziedzin. Bezpieczną i poprawną formą jest wyłącznie pełny skrót szer. geogr., który jednoznacznie wskazuje na współrzędną geograficzną.
Szerokość geograficzna a strefy oświetlenia Ziemi
Szerokość geograficzna bezpośrednio wyznacza, do której strefy klimatycznej i strefy oświetlenia Ziemi należy dany obszar. Wyróżnia się trzy główne strefy: międzyzwrotnikową, umiarkowaną i okołobiegunową.
W strefie międzyzwrotnikowej, obejmującej obszary między zwrotnikiem Raka (23°26′ N) a zwrotnikiem Koziorożca (23°26′ S), Słońce co najmniej raz w roku góruje w zenicie. Oznacza to, że promienie słoneczne padają prostopadle do powierzchni, co przekłada się na wysokie temperatury przez cały rok. Długość dnia nie zmienia się tam tak drastycznie jak w wyższych szerokościach geograficznych.
Strefy umiarkowane rozciągają się między zwrotnikami a kołami podbiegunowymi (66°34′ N i 66°34′ S). Słońce nigdy nie góruje tu w zenicie – zawsze pozostaje poniżej punktu 90° nad horyzontem. Długość dnia wyraźnie zależy od pory roku, stąd wyraźne pory roku.
W strefach okołobiegunowych, powyżej kół podbiegunowych, występują zjawiska niedostępne na niższych szerokościach: noc polarna i dzień polarny. Przez część roku Słońce nie wschodzi w ogóle lub nie zachodzi przez całą dobę – czas trwania tych zjawisk wydłuża się wraz ze zbliżaniem się do bieguna.
