Górki Wielkie to jedna z najstarszych wsi szlacheckich na Śląsku Cieszyńskim, wzmiankowana już w 1302 roku w kronikach biskupstwa wrocławskiego. Przez wieki przechodziła z rąk do rąk – od rodu Góreckich, przez Bludowskich i Marklowskich, aż po Habsburgów. Dziś przyciąga zabytkowym dworem szlacheckim z XVIII wieku i gotyckim kościołem pw. Wszystkich Świętych, oferując każdemu odwiedzającemu wyjątkowe połączenie historii, kultury i cieszyńskiego krajobrazu.
W artykule dowiesz się:
Czym są Górki Wielkie i gdzie leżą?
Górki Wielkie to jedna z najstarszych wsi szlacheckich na Śląsku Cieszyńskim, administracyjnie należąca do gminy Brenna. Ta historyczna miejscowość po raz pierwszy pojawia się w dokumentach na przełomie XIII i XIV wieku – w 1302 roku wieś wymieniono w Liber fundationis episcopatus vratislaviensis jako wieś władczą, a w 1305 roku znalazła się w spisie miejscowości Księstwa Cieszyńskiego.
Samo powstanie wsi datuje się na XIV wiek. Jej nazwa nie jest przypadkowa – wynika z historycznego podziału osadnictwa. W dokumentach z XVI wieku wyraźnie rozróżniano dwie części: położone niżej „stare” Górki Wielkie o charakterze szlacheckim oraz położone wyżej Górki Małe, które pozostały w rękach księcia i zamieszkiwali je włościanie.
Historia Górek Wielkich – kolejni właściciele wsi
W XV wieku Górki Wielkie stały się wsią szlachecką, a jej własność przez kolejne stulecia przechodziła z rąk do rąk. Od 1417 roku wsią władał ród Pięćlatów. W 1447 roku Andrzej Pięćlat z Ogrodzonej sprzedał zarówno Górki Wielkie, jak i Górki Małe Piotrowi Ramszy.
Najdłużej – bo przez niemal 176 lat, od 1521 do 1697 roku – właścicielem wsi pozostawał ród Góreckich z Kornic. Po nich majątek przejął ród Bludowskich z Błędowic, który zarządzał wsią w latach 1697–1734. Kolejnymi właścicielami zostali Marklowscy, sprawujący władzę od 1734 do 1802 roku.
W XVI wieku granice miejscowości uległy znacznemu rozszerzeniu – osadnicy wykarczowali nowe połacie lasu i zabudowali tereny w górę rzeki Brennicy. Po 1802 roku Górki Wielkie przeszły w ręce habsburskich książąt cieszyńskich, kończąc tym samym wielowiekowy okres szlacheckiej własności.
Zabytkowy kościół pw. Wszystkich Świętych
Kościół parafialny pw. Wszystkich Świętych należy do najstarszych świątyń na ziemi cieszyńskiej – wzniesiono go w XV wieku z inicjatywy mieszkańców Górek Wielkich. Świątynia przetrwała do dziś jako złożony obiekt kilku epok, w którym wyraźnie widoczne są kolejne fazy rozbudowy.
Najstarszą częścią kościoła jest prezbiterium z XV wieku. Wieża oraz szersza część nawy głównej powstały w 1662 roku, co odróżnia je od pierwotnego, gotyckiego trzonu budowli. Wnętrze kryje dwa szczególnie cenne elementy: chrzcielnicę z XVI wieku oraz ambonę z XVIII wieku. Oba obiekty reprezentują odmienne style i dokumentują wielowiekową historię parafii, tworząc wyjątkowe świadectwo religijnego i artystycznego życia Śląska Cieszyńskiego.
Szlachecki dwór – historia i słynni mieszkańcy
Największą atrakcją turystyczną Górek Wielkich jest szlachecki zespół dworski z XVIII wieku. Dwór wystawił Hieronim Marklowski – starosta ziemski i dziedzic górecki – w miejscu wcześniejszego dworu modrzewiowego. Po utracie wsi przez spadkobierców Marklowskich obiekt przeszedł w ręce Habsburgów i przez pewien czas pełnił funkcję spichlerza Komory Cieszyńskiej, tracąc swój pierwotny, reprezentacyjny charakter.
Przełomem okazał się okres międzywojenny, gdy w dworze zamieszkała rodzina Kossaków – jeden z najznamienitszych polskich rodów artystycznych. W 1939 roku Kossakowie zostali zmuszeni do opuszczenia siedziby. Podczas II wojny światowej okupant przeznaczył budynek na szkołę gospodarstwa wiejskiego dla niemieckojęzycznych dziewcząt.
Po wojnie dwór zyskał nowe, wychowawcze przeznaczenie. Powstała w nim Harcerska Szkoła Instruktorska ZHP, którą kierował Aleksander Kamiński – pedagog i pisarz, autor Kamieni na szaniec. Historia obiektu obejmuje cztery wyraźnie odmienne fazy:
- siedziba szlachecka,
- magazyn gospodarczy,
- placówka okupacyjna,
- harcerski ośrodek szkoleniowy.
Tradycja górnicza i ruch harcerski w Górkach Wielkich
Górki Wielkie kryją dwie mniej znane, lecz dobrze udokumentowane karty swojej historii: górniczą i harcerską. Obie wpisują się w szerszy krajobraz przemysłowego i społecznego rozwoju Śląska Cieszyńskiego.
W XIX wieku na terenie wsi działały szyby kopalni rudy żelaza. Górnicy pozyskiwali z nich sferosyderyty – minerały z grupy węglanów żelaza, stanowiące cenny surowiec hutniczy. Wydobyta ruda trafiała do zakładów hutniczych w Ustroniu i Trzyńcu, zasilając jeden z ważniejszych ośrodków metalurgicznych regionu. Działalność trwała przez kilkadziesiąt lat, pozostawiając po sobie ślad w lokalnej topografii i pamięci zbiorowej mieszkańców.
Drugi rozdział dotyczy ruchu harcerskiego. W 1931 roku na wzgórzu Bucze powstała Stanica harcerska – miejsce, które z czasem stało się zapleczem organizacyjnym dla harcerzy z całego regionu. Tradycja ta nie ogranicza się wyłącznie do stanicy: jak odnotowano w historii miejscowego dworu, działała tu również Harcerska Szkoła Instruktorska ZHP pod kierownictwem Aleksandra Kamińskiego. Oba elementy – stanica na Buczu i szkoła instruktorska – tworzą spójny obraz wsi, w której harcerstwo zakorzeniło się głęboko i trwale.
