W 2026 roku łączne wydatki na naukę i szkolnictwo wyższe przekroczą 44,37 mld zł, jednak ich udział w PKB paradoksalnie spadnie do 1,07%. Mimo nominalnego wzrostu budżetu, ministerstwo edukacji i nauki kieruje dodatkowe środki bardzo precyzyjnie. Wsparcie trafi przede wszystkim do czołowych uczelni i młodych badaczy, co bezpośrednio wpłynie na warunki startu w karierze naukowej oraz szanse na realizację innowacyjnych projektów.
W artykule dowiesz się:
Budżet na naukę w 2026 – kluczowe liczby
Całkowite wydatki na naukę i szkolnictwo wyższe w 2026 roku, które realizuje m.in. ministerstwo edukacji i nauki, wyniosą ponad 44,37 mld zł. Z tej kwoty ponad 42,43 mld zł pochodzi z budżetu państwa, a przeszło 1,9 mld zł zostanie pozyskane ze środków europejskich. Bezpośredni budżet Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego (MNiSW) zaplanowano na blisko 35,5 mld zł, w tym ponad 33,7 mld zł z budżetu państwa i ponad 1,75 mld zł z funduszy unijnych.
Kwota dla samego ministerstwa oznacza nominalny wzrost o ponad 1,4 mld zł w porównaniu do roku poprzedniego. Mimo to relacja nakładów na naukę do produktu krajowego brutto (PKB) spadnie z 1,08% w 2025 roku do 1,07% w 2026 roku – to jeden z najniższych wyników w historii.
Nowe finansowanie NCN – co zmienią obligacje?
Dotacja celowa dla Narodowego Centrum Nauki (NCN) w 2026 roku pozostanie na niezmienionym poziomie 1,68 mld zł, jednak agencja otrzyma dodatkowe wsparcie finansowe. W 2024 roku NCN pozyskało 500 mln zł w obligacjach, które zostaną włączone do planu finansowego od 2026 roku. W pierwszym roku ich obowiązywania centrum wykorzysta około 150 mln zł z tej puli.
Środki te przeznaczone zostaną głównie na dofinansowanie konkursów SONATA i SONATA BIS, adresowanych do naukowców na wczesnych etapach kariery. Nowe finansowanie, rozłożone na lata 2026–2028, ma na celu zwiększenie liczby realizowanych projektów badawczych. To istotna interwencja, zważywszy na niski współczynnik sukcesu w konkursach NCN – zaledwie kilkanaście grantów na 100 złożonych wniosków. Niedostateczne finansowanie w poprzednich latach uniemożliwiało realizację wielu wartościowych przedsięwzięć. Priorytetowe traktowanie młodych naukowców ma poprawić ich warunki startu i ograniczyć odpływ talentów z polskiej nauki.
Wzrost subwencji dla uczelni i instytutów badawczych
W 2026 roku zwiększono finansowanie dla uczelni publicznych, instytutów Polskiej Akademii Nauk (PAN) oraz międzynarodowych instytutów naukowych. Zmiany opierają się na rozporządzeniach i komunikatach ministra nauki z lutego 2026 roku, które precyzują wysokość oraz zasady przyznawania dodatkowych środków.
Podwyżki są bezpośrednim wynikiem oceny działalności naukowej i związane z realizacją programów projakościowych, wśród których kluczową rolę pełnią „Inicjatywa doskonałości – uczelnia badawcza” (IDUB) oraz „Regionalna Inicjatywa Doskonałości” (RID). Uczelnie zakwalifikowane do tych programów, skutecznie realizujące cele, otrzymały zwiększone subwencje. Ten mechanizm premiuje najlepsze ośrodki akademickie i badawcze, wspierając ich rozwój i wzmacniając konkurencyjność na arenie międzynarodowej. Jednocześnie ma stymulować dalszą poprawę jakości badań i dydaktyki w całym systemie szkolnictwa wyższego w Polsce.
Wyzwania i krytyka – czy wzrost budżetu wystarczy?
Pomimo nominalnego wzrostu wydatków, budżet na naukę w 2026 roku budzi poważne zastrzeżenia i jest przedmiotem krytyki, z którą mierzyło się także ministerstwo edukacji i nauki. Najważniejszym zarzutem jest spadek udziału nakładów na naukę w PKB z 1,08% do 1,07%. Finansowanie na poziomie niewiele przekraczającym 1% PKB uznaje się za niewystarczające do zapewnienia realnego rozwoju sektora akademickiego.
Krytycy zwracają uwagę, że doraźne zwiększenia środków nie rozwiązują strukturalnego problemu niedofinansowania, a w systemie brakuje długofalowej strategii i systemowych zmian. Brak kompleksowej reformy przekłada się na konkretne trudności, przede wszystkim zbyt niskie finansowanie agencji grantowych – zwłaszcza Narodowego Centrum Nauki – co ogranicza realizację wielu wartościowych projektów.
Dodatkowym wyzwaniem, na które wskazywał wiceminister nauki prof. Marek Gzik, jest problem zapewnienia wkładu własnego do programów unijnych. Ta trudność może ograniczyć zdolność Polski do pozyskiwania funduszy europejskich na badania.
